80 jaar vrijheid

bijdragen van lezers

Vrijheid,

kunnen gaan en staan waar je wilt,

jezelf kunnen zijn,

je veilig voelen...

hoe gewoon is dat nog?

19 juni 2025

Herstel van orde en veiligheid
in voormalig Nederlands Indië

Verschil in waardering

Veel verhalen over orde, veiligheid en vrede zijn waarnemingen die men beoordeelt vanuit het heden. Het resultaat vrede, is dan vaak de afsluiting. Wat daarmee terecht vaak benoemd wordt is, dat vrede komt na persoonlijke opoffering. Naar de geschiedenis leert, wordt deze in het heden anders beoordeeld dan in de tijd waarin het plaats vond. Bovendien verschilt de waardering voor de situatie waarbinnen het heeft plaatsgevonden. Verhalen over 'onze jongens op de Grebbeberg' kennen een andere status dan de geschiedenis van 'onze jongens in de Oos'. Ik zal in het kort het verhaal van mijn vader vertellen:

Tholen

Mijn vader is geboren in 1923 in Stavenisse een klein dorp op het eiland Tholen in Zeeland. Een dorp met een zeer besloten leefcultuur. Verkering hebben met een meisje uit een aanliggend dorp was over het algemeen al ongepast. De religie was zwaargeestig en bepaalde strikt de dagelijkse mores. In maart 1944 ontstond bij de bezetter de voorbereiding om het eiland Tholen onder water te zetten om een waterlinie te creëren tegen een geallieerde aanval vanuit zee. Het hele dorp moest worden geëvacueerd. Op de Ginkelse heide bij Ede was een leegstaand werkkamp waar 18 gezinnen terecht konden.

Market Garden

Bij de operatie Market Garden op 18 september 1944 zag vader de geallieerde bommen vallen op de kazernes in Ede. Zag het luchtruim vol vliegtuigen en parachutisten en zat in het kamp tussen twee vuren. Zag Duitsers, Engelsen en een dorpsgenoot sneuvelen. Heeft zijn broer die door een kogel verwond was aan beide knieën op zijn rug wegdragen naar een veldhospitaal.

Naar Nederlands Indië

Na de bevrijding was het de verwachting van zijn ouders dat hij terugkeerde naar zijn geboortedorp om op het land te werken. Deze voor hem benauwende sfeer was de motivatie om een andere weg te gaan. Hij heeft zich toen aangemeld als oorlogsvrijwilliger voor het herstel van orde en vrede in het toenmalige Nederlands-Indië. Zijn ouders waren hierover zeer teleurgesteld. Toen vader 20 was zat hij voor het eerst in de trein naar Ede. Een jaar later ging hij 15.000 km verder met de boot naar Nederlands Indië. In die periode heeft hij gecorrespondeerd met een broer van hem. Die broer heeft de 'eenzijdige' correspondentie bewaard. Ik bezit de tekst van circa 100 brieven geschreven tussen oktober 1945 en februari 1948. Het leest in eerste instantie als een spannend jongensboek met gebeurtenissen uit het dagelijks leven in een onbekend land. Verhalen over lotsverbondenheid en de dood van kameraden. Maar het geeft ook een ontluisterend beeld van gebeurtenissen, die plaats hebben gevonden in opdracht en onder verantwoordelijkheid van de Nederlandse Overheid.

Onafhankelijkheid

Nadat het duidelijk was dat Nederland haar koloniale positie in Nederlands Indië verloren was. Is vader met het tot troepenschip omgebouwde Johan van Oldenbarnevelt met 3500 man aan boord gerepatrieerd naar Nederland. Kort nadien kreeg hij een koninklijke onderscheiding. In zijn geval; Lid van de orde van Oranje-Nassau in brons met de zwaarden. Vader heeft altijd gezegd dat hij niet begreep waarvoor hij die als één van de weinigen heeft gekregen.

Archief

Vorig jaar ben ik bij het archief in Den Haag geweest om de motivatie hiervoor op te zoeken. Ik heb het gelezen, het mocht niet gefotografeerd of gekopieerd worden. In woorden van gelijke strekking "Soldaat 1e klas de Vos heeft op een uitmuntende wijze de belangen van het Nederlandse volk gediend om zich in te zetten om de orde en veiligheid in de voormalige kolonie te waarborgen". Wat hem daarbij zo uitzonderlijk maakte ten opzichte van die andere duizenden aan boord is niet te achterhalen. Dat is misschien maar goed ook. Bij het verkrijgen van mijn koninklijke onderscheiding in 2024 heb ik deze opgedragen aan mijn ouders.

Terugkeer

Toen vader terugkeerde in Nederland is hij bij de politie gaan werken. In een tijd dat je een bekeuring moest uitschrijven als het achterspatbord van je fiets niet op de voorgeschreven wijze wit was. Dat was de orde en de veiligheid van de nieuwe tijd om de vrede in stand te houden. Mijn vader is op 97-jarige leeftijd tevreden overleden.

Tot slot

Gedurende oorlog speelt samenzijn en verbondenheid een onvergetelijke rol. Mijn vader schreef aan zijn broer, "je zult het waarschijnlijk niet begrijpen, maar ik houd echt van mijn vrienden hier". Later heeft hij mij nog eens gemeld dat hij eigenlijk wel vaak moest terugdenken aan de jonge inlandse vrouw, die voor de mannen de was deed. Hij noemde daarbij haar naam, die ik niet meer weet.

Jurrie de Vos